ยาบำรุง 4 กลุ่มในตำราจีน ชี่ เลือด หยิน หยาง ต่างกันอย่างไร ?

คนไทยมักเรียกสมุนไพรจีนรวม ๆ ว่า “ยาบำรุง” แต่ในตำราเภสัชวิทยาจีน (中药学) ยาบำรุง (补虚药) ไม่ใช่กลุ่มเดียว ตำราแบ่งไว้ 4 กลุ่มตามด้านของร่างกายที่แต่ละตัวดูแล และให้ใช้ตามด้านที่ร่างกายพร่อง ไม่ใช่หยิบตัวไหนก็ได้

 

ทำไมต้องแบ่งเป็นสี่กลุ่ม

แพทย์จีนมองร่างกายด้วยสี่องค์ประกอบ คือ ชี่ เลือด หยิน และหยาง เมื่อองค์ประกอบใดพร่อง ตำราเรียกภาวะนั้นตามชื่อองค์ประกอบ ได้แก่ ชี่พร่อง (气虚) เลือดพร่อง (血虚) หยินพร่อง (阴虚) และหยางพร่อง (阳虚) ยาบำรุงจึงแบ่งตามสี่ภาวะนี้ เพื่อให้ยาตรงกับด้านที่ขาด

กลุ่มที่ 1 บำรุงชี่ (补气药)

ชี่ (氣) คือพลังที่ขับเคลื่อนการทำงานของอวัยวะ ภาษาไทยไม่มีคำที่ตรงตัว จึงนิยมทับศัพท์
ตัวอย่างในตำรา: โสม (人参 · Panax ginseng C.A.Mey.) · โสมอเมริกา (西洋参 · Panax quinquefolius L.) · ฮวยซัว (山药 · Dioscorea opposita Thunb.) · พุทราจีน (大枣 · Ziziphus jujuba Mill.)

กลุ่มที่ 2 บำรุงเลือด (补血药)

“เลือด” ในแพทย์จีนกว้างกว่าเลือดที่ตรวจในห้องแล็บ หมายถึงสิ่งที่หล่อเลี้ยงร่างกายทั้งหมด ค่าเลือดปกติในผลตรวจจึงไม่ได้แปลว่าแพทย์จีนจะไม่วินิจฉัยว่าเลือดพร่อง ทั้งสองระบบวัดคนละอย่างกัน
ตัวอย่างในตำรา: ตังกุย (当归 · Angelica sinensis (Oliv.) Diels) · เนื้อลำไย (龙眼肉 · Dimocarpus longan Lour.)

กลุ่มที่ 3 บำรุงหยิน (补阴药)

หยิน (阴) คือฝั่งที่สงบ หล่อเลี้ยง และให้ความชุ่มชื้นแก่ร่างกาย
ตัวอย่างในตำรา: เก๋ากี้ (枸杞子 · Lycium barbarum L.) · แป๊ะฮะ (百合 · Lilium brownii var. viridulum Baker)

กลุ่มที่ 4 บำรุงหยาง (补阳药)

หยาง (阳) คือฝั่งที่เคลื่อนไหวและขับการทำงานของร่างกาย เป็นคู่ตรงข้ามที่ต้องสมดุลกับหยิน
ตัวอย่างในตำรา: ถั่งเช่า (冬虫夏草 · Cordyceps sinensis (Berk.) Sacc.) · ตู้ต๋ง (杜仲 · Eucommia ulmoides Oliv.)

 

สี่กลุ่มไม่ได้แยกขาดจากกัน

ตำราจีนมีวลีว่า “ชี่เป็นผู้นำของเลือด เลือดเป็นมารดาของชี่” (气为血之帅，血为气之母) หมายความว่าชี่กับเลือดพึ่งพากัน หยินกับหยางก็เช่นกัน ตำรับยาจีนจึงมักผสมยาหลายกลุ่มไว้ด้วยกันในสัดส่วนที่ต่างกัน ไม่ใช้ตัวเดียวโดด ๆ

 

ตำรับดั้งเดิมของแต่ละกลุ่ม

แพทย์จีนไม่ค่อยจ่ายสมุนไพรตัวเดียว แต่ใช้ตำรับที่จัดสัดส่วนไว้แล้ว ตำรับส่วนใหญ่ไม่ได้คิดขึ้นใหม่ทั้งหมด แต่ต่อยอดจากตำรับที่มีอยู่ก่อน ด้วยการเติมหรือตัดสมุนไพรทีละสองสามตัว

บำรุงชี่

ผู่จงอี้ชี่หยวน (补中益气丸) ตำรับของหลี่ตงหยวน (李东垣) จากคัมภีร์ 《内外伤辨惑论》 สมัยจิน-หยวน มีปักคี้ (黄芪 · Astragalus membranaceus (Fisch.) Bge.) เป็นตัวหลัก

เซียงซาลิ่วจุนหยวน (香砂六君子丸) ต่อยอดจากตำรับพื้นฐานของกลุ่มบำรุงชี่ คือ “สี่สุภาพบุรุษ” (四君子) ได้แก่ โสม · ไป๋จู๋ (白术 · Atractylodes macrocephala Koidz.) · ฝูหลิง (茯苓 · Poria cocos (Schw.) Wolf) · ชะเอมจีน (甘草 · Glycyrrhiza uralensis Fisch.)
เติมเปลือกส้มจีน (陈皮 · Citrus reticulata Blanco) กับปั้นแฮ่ (半夏 · Pinellia ternata (Thunb.) Breit.) เป็น “หกสุภาพบุรุษ” แล้วเติมบักเฮียง (木香 · Aucklandia lappa Decne.) กับซัวหยิ่น (砂仁 · Amomum villosum Lour.) ชื่อ “เซียงซา” มาจากสองตัวสุดท้ายนี้

 

บำรุงเลือด

ตังกุยซู่ (当归素) ใช้ตังกุยเป็นหลักตามชื่อ ตังกุยเป็นสมุนไพรที่ตำราใช้เป็นตัวอย่างของกลุ่มบำรุงเลือดมากที่สุด

 

บำรุงชี่และเลือดพร้อมกัน

ตำรับพื้นฐานของกลุ่มบำรุงเลือดคือ “สี่สิ่ง” (四物) ได้แก่ ตังกุย · ชวนเกียง (川芎 · Ligusticum chuanxiong Hort.) · แปะเจียก (白芍 · Paeonia lactiflora Pall.) · สุกเตย (熟地黄 · Rehmannia glutinosa Libosch.) ตำรับในกลุ่มนี้คือการนำ “สี่สุภาพบุรุษ” มารวมกับ “สี่สิ่ง” แล้วต่อยอดออกไป

ตำรับ ที่มาของส่วนผสม

ปาเจินหยวน (八珍丸) สี่สุภาพบุรุษ + สี่สิ่ง รวมเป็นแปด
ซือฉวนต้าผู่หยวน (十全大补丸) ปาเจิน + ปักคี้ + อบเชยจีน (肉桂 · Cinnamomum cassia Presl) รวมเป็นสิบ
หย่างอิ๋งหยวน (人参养营丸) ซือฉวนต้าผู่ ตัดชวนเกียงออก เติมโหงวบี่จี้ (五味子 · Schisandra chinensis (Turcz.) Baill.) เอี๋ยงจี้ (远志 · Polygala tenuifolia Willd.) และเปลือกส้มจีน
กุยบีหยวน (归脾丸) ตำรับของเหยียนย่งเหอ (严用和) จากคัมภีร์ 《济生方》 สมัยซ่ง รวมยาบำรุงชี่เข้ากับตังกุยและเนื้อลำไย

ปาเจินเป็นตัวอย่างที่ชัดที่สุดของหลักชี่กับเลือดพึ่งพากัน และซือฉวนต้าผู่กับหย่างอิ๋งแสดงให้เห็นว่าตำรับจีนต่อยอดกันอย่างไร

บำรุงหยินและบำรุงหยาง

จินคุยหยวน (金匮肾气丸) อยู่ในกลุ่มบำรุงหยาง ส่วน ลิ่วเว่ยตี้หวงหยวน (六味地黄丸) อยู่ในกลุ่มบำรุงหยิน สองตำรับนี้ดูเหมือนอยู่คนละขั้ว แต่มาจากรากเดียวกัน

 

ตระกูลตี้หวง หยินกับหยางมาจากรากเดียวกัน

ตำรับจินคุยหยวนของจางจ้งจิ่ง (张仲景) จากคัมภีร์ 《金匮要略》 สมัยฮั่นตะวันออก มีสมุนไพร 8 ตัว ในจำนวนนี้มี 2 ตัวที่มีรสร้อน คือ ฟู่จื่อ (附子 · Aconitum carmichaelii Debx.) และอบเชยจีน ตำรับนี้จึงอยู่ในกลุ่มบำรุงหยาง

ราว 900 ปีต่อมา เฉียนอี่ (钱乙) ตัดสองตัวนี้ออก เหลือ 6 ตัว บันทึกไว้ในคัมภีร์ 《小儿药证直诀》 ค.ศ. 1119 กลายเป็นลิ่วเว่ยตี้หวงหยวน ซึ่งอยู่ในกลุ่มบำรุงหยิน

แกนหกตัวนี้กลายเป็นฐานของตำรับอีกหลายตำรับ แต่ละตำรับเติมสมุนไพรเข้าไปเพียงสองตัว

ตำรับ สองตัวที่เติมลงในแกนหกตัว

จือไป่ปาเว่ยหยวน (知柏八味丸) จือหมู่ (知母 · Anemarrhena asphodeloides Bunge) · หวงไป่ (黄柏 · Phellodendron chinense Schneid.)
จีจี้ตี้หวงหยวน (杞菊地黄丸) เก๋ากี้ · เก๊กฮวย (菊花 · Chrysanthemum morifolium Ramat.)
ปาเซียนหยวน (八仙长寿丸) แมะตง (麦冬 · Ophiopogon japonicus (L.f.) Ker-Gawl.) · โหงวบี่จี้
เอ่อหนิงจั่วฉือหยวน (耳鸣左慈丸) หินแม่เหล็ก (磁石) · ไฉหู (柴胡 · Bupleurum chinense DC.)

หมิ่งมู่ตี้หวงหยวน (明目地黄丸) ก็ใช้แกนหกตัวเดียวกัน แต่เติมสมุนไพรมากกว่าสองตัว

ตำรับเหล่านี้มีแกนเดียวกัน ทิศทางต่างกันเพราะตัวที่เติมเข้าไป จินคุยหยวนเติมตัวร้อนจึงไปทางหยาง จือไป่ปาเว่ยหยวนเติมตัวเย็นจึงไปทางหยิน ชื่อคล้ายกัน ส่วนผสมเกือบเหมือนกัน แต่ใช้แทนกันไม่ได้

 

ทำไมเลือกกลุ่มเองไม่ได้

ตำรากำหนดว่ายาบำรุงใช้กับภาวะพร่องเท่านั้น และยาแต่ละกลุ่มมีทิศทางต่างกัน ยาที่บำรุงหยางใช้กับคนที่หยินพร่องอาจทำให้เสียสมดุลมากขึ้น การแยกว่าร่างกายพร่องด้านไหน แพทย์แผนจีนใช้การตรวจสี่วิธี (四诊) คือ ดู ฟัง ถาม และจับชีพจร ซึ่งต้องอาศัยการตรวจจริง แบบทดสอบหรือรายการอาการบนอินเทอร์เน็ตทำแทนไม่ได้

 

สอบถามสมุนไพรจีนที่กล่าวถึงในบทความ
เป่ยจิน ไบโอ-เฮิร์บ ถนนเยาวราช
ให้คำปรึกษาโดยผู้เชี่ยวชาญ สนใจสอบถามได้ที่ ID Line @8888beijing Tel 065-719-7117